Mijozlar bazasi va shaxsga doir ma’lumotlar: tadbirkor uchun

Har bir ariza, kassadagi telefon raqami va Telegram botdagi ism — bu shaxsga doir ma’lumot. Mijozlar bazasi va shaxsga doir ma’lumotlar bilan ishlash qoidalari faqat banklar uchun emas: mebel do‘koni, klinika yoki o‘quv markazi ham ular ostiga tushadi. Bu maqolada qonunda nima yozilganini, 2026-yil martida nima o‘zgarganini va bazani bir kunda qanday tartibga solishni oddiy tilda ko‘rib chiqamiz.

Bu maqola yuridik maslahat emas. Biz qonun matnini tadbirkor tilida tushuntiramiz. Murakkab holatlarda yurist bilan maslahatlashing.

Qaysi qonun va u kimga tegishli

Asosiy hujjat — «Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida»gi 2019-yil 2-iyuldagi O‘RQ-547-son Qonun (lex.uz). Qonunda ikki asosiy rol bor:

Rol	Kim	Oddiy so‘z bilan
Baza egasi	Ma’lumotlar bazasiga egalik qiladigan va undan foydalanadigan shaxs yoki kompaniya	Mijozlar ro‘yxati kimniki bo‘lsa — o‘sha
Operator	Ma’lumotlarni yig‘adigan, saqlaydigan va ishlov beradigan shaxs yoki kompaniya	Ko‘pincha o‘sha biznesning o‘zi; ba’zan CRM yoki kol-markaz xizmati
Sub’ekt	Ma’lumot kim haqida bo‘lsa	Sizning mijozingiz

Shaxsga doir ma’lumot — bu odamni aniqlash mumkin bo‘lgan har qanday axborot: ism, telefon, manzil, tug‘ilgan sana, xaridlar tarixi. Demak, Excel’dagi 500 ta raqam ham, CRMdagi mijoz kartochkalari ham, botdagi arizalar ham — shaxsga doir ma’lumotlar bazasi.

Qaysi bizneslarga ko‘proq tegishli:

Do‘konlar — kassada raqam yig‘ib, aksiya yuboradiganlar.
Klinika va stomatologiyalar — bu yerda tibbiy ma’lumot bor, u qonunda maxsus toifaga kiradi.
O‘quv markazlari va avtomaktablar — ko‘pincha voyaga yetmaganlar ma’lumotlari bilan ishlaydi.
Zastroyshik va avtosalonlar — pasport ma’lumotlari bilan shartnoma tuzadi.

Rozilik: qanday olish va qanday isbotlash

Qonunning 21-moddasiga ko‘ra, rozilik uni olinganini isbotlash mumkin bo‘lgan har qanday shaklda berilishi mumkin. Maxsus ma’lumotlar (masalan, sog‘liq haqida) uchun esa yozma rozilik kerak, u elektron hujjat shaklida ham bo‘lishi mumkin. Voyaga yetmagan bola uchun rozilikni ota-ona yoki vasiy beradi.

Asosiy so‘z — isbotlash. «Mijoz og‘zaki rozi bo‘lgan» degan gap tekshiruvda yordam bermaydi. Amalda:

Lid-formada — alohida, oldindan belgilanmagan katakcha: «Ma’lumotlarimni ariza bo‘yicha bog‘lanish uchun ishlatishga roziman». Formada maxfiylik siyosatiga havola qo‘ying.
Telegram botda — ariza oxirida rozilik so‘rovi va «Ha» tugmasi, javob vaqti bilan saqlanadi. Botni qanday qurish haqida — Telegram bot orqali arizalar maqolasida.
Kassa va qabulxonada — qisqa qog‘oz anketa yoki planshetda imzo.
Klinikada — tibbiy ma’lumot uchun alohida yozma rozilik.

Rozilik maqsadga bog‘langan. Agar mijoz «ariza bo‘yicha qo‘ng‘iroq qilish»ga rozi bo‘lgan bo‘lsa, bu hali reklama SMS’iga rozilik emas. 2026-yil 1-noyabrdan reklama SMS uchun alohida rozilik talab qilinadi — bu haqda SMS reklama yangi qoidalari maqolasida batafsil yozganmiz.

Mijoz roziligini qaytarib olishi ham mumkin: qonunga ko‘ra, rozilik qanday shaklda berilgan bo‘lsa, shunday shaklda yoki yozma ravishda qaytariladi. Shuning uchun «menga boshqa yozmang» degan so‘rovni CRM’da darhol belgilang.

Davlat reyestri: bazani ro‘yxatdan o‘tkazish

Qonunning 20-moddasiga ko‘ra, shaxsga doir ma’lumotlar bazalari davlat reyestrida vakolatli organni xabardor qilish orqali ro‘yxatdan o‘tkaziladi. Ro‘yxatdagi ma’lumotlar o‘zgarsa, baza egasi va operator bu haqda 10 kalendar kun ichida xabar berishi kerak. Qonunda ba’zi istisnolar bor (masalan, saytga bir martalik kirish uchungina ishlatiladigan ma’lumotlar).

Ochiq manbalarga ko‘ra, ariza pd.gov.uz portali orqali, elektron hukumat identifikatsiyasi (id.gov.uz) bilan beriladi; davlat xizmatlari portalida ham «Shaxsga doir ma’lumotlar bazasini davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazish» xizmati bor. Ariza berishdan oldin bazangiz haqida quyidagilarni yozib chiqing:

Qanday ma’lumotlar yig‘iladi (ism, telefon, manzil, pasport, tibbiy ma’lumot).
Nima maqsadda (ariza, shartnoma, yetkazib berish, reklama).
Qayerda saqlanadi (CRM, Google Sheets, o‘z serveringiz).
Kimda kirish huquqi bor va ma’lumot kimga beriladi.
Qancha vaqt saqlanadi.

Bu ro‘yxat faqat reyestr uchun emas — u sizning ichki tartibingiz ham bo‘ladi.

2026-yil mart: ma’lumotlarni qayerda saqlash mumkin

2021-yildan beri qonunda O‘zbekiston fuqarolarining shaxsga doir ma’lumotlarini mamlakat ichidagi serverlarda saqlash talabi bor edi (27¹-modda). Bu xorijiy CRM va bulutli xizmatlardan foydalanadigan bizneslar uchun savol tug‘dirardi.

2026-yil 26-martda qonunga o‘zgartishlar imzolandi va ular 27-martdan kuchga kirdi (Kun.uz). Endi faqat quyidagilar majburiy ravishda O‘zbekistonda saqlanadi:

biometrik ma’lumotlar;
genetik ma’lumotlar;
O‘zbekistonda ishlaydigan telekommunikatsiya operatorlari xizmatidan foydalanuvchilar ma’lumotlari.

Boshqa shaxsga doir ma’lumotlarni chet elda saqlash va ishlov berish mumkin, agar shartlardan biri bajarilsa: davlat himoya darajasi teng deb tan olingan bo‘lsa (ro‘yxatni Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydi), operator vakolatli organ tasdiqlagan standart shartnoma shartlari yoki korporativ qoidalarni qabul qilgan bo‘lsa, yoki ma’lumotlarni boshqarish bo‘yicha xalqaro standartlarga amal qilsa.

Do‘kon yoki klinika uchun bu nimani anglatadi: xorijiy CRM yoki bulutli jadval ishlatishdan oldin xizmat qaysi davlatda ma’lumot saqlashini va qanday standartlarga amal qilishini tekshiring. Yuz-tasvir bilan kirish tizimi yoki barmoq izi bo‘yicha davomat kabi biometrik ma’lumotlar esa faqat O‘zbekistonda saqlanadi.

Saqlash, o‘chirish va mijoz huquqlari

Qonun ma’lumotni «har ehtimolga qarshi» abadiy saqlashga ruxsat bermaydi. Ma’lumot yig‘ilgan maqsad uchun kerak bo‘lgan muddat saqlanadi. Maqsadga erishilganda, rozilik qaytarib olinganda yoki rozilik muddati tugaganda u yo‘q qilinishi kerak (17- va 31-moddalar).

Mijozning asosiy huquqlari va sizning muddatlaringiz:

Mijoz so‘rovi	Qonun nima deydi	Sizning ishingiz
«Men haqimda qanday ma’lumot bor?»	Sub’ekt ma’lumotlari va ularga ishlov berish maqsadi haqida bilish huquqiga ega	Kim javob berishini oldindan belgilang
«Raqamim o‘zgardi, to‘g‘rilang»	O‘zgartirish so‘rovdan keyin 3 kun ichida kiritiladi	CRM’da tezda tahrirlash
«Ma’lumotlarimni o‘chiring»	Ma’lumot noto‘g‘ri, eskirgan yoki endi kerak bo‘lmasa, o‘chirishni talab qilish mumkin	O‘chirish tartibi va javobgar xodim
Uchinchi shaxsga berish	Sub’ekt 3 kun ichida yozma xabardor qilinadi	Bazani hamkorga berishdan oldin o‘ylang

Oxirgi qator ko‘p tadbirkorlar uchun kutilmagan bo‘ladi. «Hamkor do‘konga bazamizni beraylik» — bu oddiy marketing g‘oyasi emas, qonuniy talablari bor harakat.

Marketingda eng ko‘p uchraydigan 5 ta xato

Sotib olingan baza. Kimdir «10 ming raqam»ni sotadi. Bu odamlar sizga rozilik bermagan — bunday bazaga yozish ham qonuniy, ham obro‘ uchun xavf.
Hamma xodimda to‘liq kirish. Ishdan ketgan menejer bilan birga baza ham ketadi. Kirishni rol bo‘yicha bering va eski akkauntlarni darhol yoping.
Baza ochiq Google Sheets’da. «Havolasi bor har kim ko‘ra oladi» sozlamasi — eng oddiy sizib chiqish yo‘li. Kirishni faqat nomli akkauntlarga bering.
Rozilik formada yashirilgan. Oldindan belgilangan katakcha yoki 3-sahifadagi kichik matn — rozilikni isbotlashda zaif dalil.
Reklama kabinetiga bazani o‘ylamasdan yuklash. Meta’da mijozlar ro‘yxatidan lookalike auditoriya qilish foydali, lekin bu ham ma’lumotni uchinchi tomonga berish. Rozilik matnida reklama maqsadlarini ham ko‘rsating va kerak bo‘lsa yurist bilan tekshiring.

Javobgarlik: nima xavf bor

Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish uchun Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 46²-moddasida jarima bor. Kun.uz yozishicha, 2022-yil 30-yanvardan fuqarolar uchun jarima 7 BHM, mansabdor shaxslar uchun 50 BHM qilib belgilangan (Kun.uz). Ma’muriy jazodan keyin xuddi shu qoidabuzarlik takrorlansa, Jinoyat kodeksining 141²-moddasi bo‘yicha jinoiy javobgarlik ham bo‘lishi mumkin. Moddaning amaldagi tahririni lex.uz’da tekshiring.

Jarimadan tashqari yana bir xavf bor — ishonch. Bazangiz sizib chiqqani haqidagi bitta xabar ijtimoiy tarmoqlarda tez tarqaladi, onlayn obro‘ni tiklash esa oylab vaqt oladi.

Bir kunlik chek-list

Barcha bazalarimni (CRM, Excel, bot, kassa) bitta ro‘yxatga yozdim
Har bir bazaning maqsadi, joyi va saqlash muddatini belgiladim
Lid-forma, bot va anketaga alohida rozilik katakchasini qo‘ydim
Rozilik qachon va qayerda berilganini saqlayman
Reklama uchun rozilikni ariza uchun rozilikdan ajratdim
Kirish huquqlarini rol bo‘yicha qayta ko‘rdim, ketgan xodimlarni o‘chirdim
Ochiq havolali jadvallarni yopdim
Xorijiy CRM yoki bulut qayerda ma’lumot saqlashini tekshirdim
Bazani reyestrda ro‘yxatdan o‘tkazish masalasini yurist bilan ko‘rib chiqdim
«Ma’lumotimni o‘chiring» so‘roviga kim va qanday javob berishini belgiladim

Savol-javob

Kichik do‘konman, 300 ta raqamim bor. Menga ham tegishlimi? Ha. Qonun bazaning hajmiga qarab ajratmaydi. Lekin kichik biznes uchun ham ish ko‘p emas: rozilik yig‘ish, kirishni cheklash va keraksiz ma’lumotlarni o‘chirish — bir kunlik ish.

Xorijiy CRM ishlatsam bo‘ladimi? 2026-yil 27-martdan biometrik, genetik va telekom foydalanuvchilari ma’lumotlaridan boshqa ma’lumotlarni chet elda qonunda ko‘rsatilgan shartlar bilan saqlash mumkin. Xizmat qaysi davlatda ma’lumot saqlashini va qanday standartlarga amal qilishini tekshiring.

Mijoz «ma’lumotlarimni o‘chiring» desa, nima qilaman? Ma’lumotni CRM, jadval va reklama auditoriyalaridan o‘chiring, keyin mijozga javob bering. Agar ma’lumotni qonun bo‘yicha saqlash shart bo‘lsa (masalan, shartnoma yoki buxgalteriya hujjatlari), bu haqda mijozga tushuntiring.

Telefon raqamining o‘zi ham shaxsga doir ma’lumotmi? Agar u orqali odamni aniqlash mumkin bo‘lsa — ha. Ayniqsa raqam ism, xarid tarixi yoki manzil bilan birga saqlansa.

Reklama uchun ariza yig‘ganda nima yozish kerak? Formada qisqa va aniq matn: kim ma’lumotni oladi, nima uchun va mijoz qanday rad eta oladi. Lid-forma va xabarlar o‘rtasidagi tanlov haqida — instant forma yoki Direct maqolasida.

Xulosa

Mijozlar bazasi — biznesning eng qimmat aktivlaridan biri, va qonun undan qanday foydalanishni belgilaydi: rozilik bilan yig‘ing, maqsad uchun ishlating, himoyalang va kerak bo‘lmaganda o‘chiring. 2026-yil martdagi o‘zgarishlar xorijiy xizmatlar bilan ishlashni osonlashtirdi, lekin rozilik va reyestr talablari o‘z joyida qoldi. Bir kun ajrating, chek-listdan o‘ting — va bazangiz ham qonuniy, ham marketing uchun foydali bo‘ladi.

Level Marketing’da reklama kampaniyalarini sozlashda arizalar qayerga tushishi va rozilik qanday yig‘ilishini ham oldindan o‘ylaymiz — bu keyinchalik bazani xavfsiz ishlatish imkonini beradi.